سامانه‌بازی دولت برای یک مشکل | سامانه‌های حمایتی جدید کدامند و چرا کافی نیستند؟

رویداد۲۴ | مریم وحیدیان- طی سه ماه و نیم از اجرای مکانیسم ماشه از ابتدای مهر ماه، قیمت دلار از ۱۰۸ هزار تومان به ۱۴۴ هزار تومان رسیده است؛ رشدی ۳۳ درصدی ظرف مدتی کوتاه. از زمانی که دولت رسماً حذف ارز ترجیحی را اعلام کرد، گرانی دلار و تورم تشدید شد. با اینحال این روز‌ها دولت سامانه‌های متعددی به مردم معرفی کرده که قرار است از محل حذف ارز ترجیحی به حساب مرم واریز کند؛ از یارانه یک میلیونی برای تمامی شهروندان گرفته تا کالا برگ که به گفته احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی از فردا ۱۷ دی ماه قابل برداشت است. حتی دولت راهکاری جدی برای جاماندگان درنظر گرفته به طوری‌که به گفته وزیر کار «برای کسانی که قبلا یارانه نمی‌گرفتند، نیز پیش بینی لازم صورت گرفته تا از روز شنبه - بیستم دی ماه - به مدت ۱۵ روز می‌توانند در سامانه حمایت ثبت‌نام کنند تا آنها هم در دی‌ماه کالابرگ را دریافت کنند.».

اما سامانه حمایت تنها سامانه‌ای نیست که این روز‌ها برای جبران معیشت مردم در نظر گرفته شده است، سامانه سیمین نیز یکی دیگر از سامانه‌های معیشتی است که ۲۶ آبان ماه راه اندازی شده است. سامانه‌ای که قرار بوده براساس آن افراد برای تغییرات ساختار خانوار، دیگر نیاز به مراجعه حضوری به پلیس + ۱۰ نداشته باشند.

در واقع احمد میدری، به عنوان وزیر رفاه، مجری اصلی طرح کالابرگ الکترونیکی و سامانه سیمین است که با هدف بهبود وضعیت معیشت مردم و هدفمندسازی یارانه‌ها به اجرا درآمد.

سامانه دیگری که این روز‌ها سخن از آن به میان می‌آید سامانه رفاه ایرانیان است. به گفته میدری «سامانه رفاه ایرانیان یک پایگاه اطلاعاتی جامع برای شناسایی دهک‌های درآمدی خانوار‌ها است. این سامانه نقش کلیدی در توزیع عادلانه یارانه‌ها، هدفمندی حمایت‌ها و تسهیل دسترسی مردم به خدمات اجتماعی دارد.»

به‌طور خلاصه می‌توان گفت سامانه حمایت پاسخ می‌دهد «آیا مستحق دریافت یارانه هستید یا نه»، سامانه سیمین می‌گوید «یارانه چگونه و به کدام حساب واریز شود» و سامانه رفاهی به این سؤال می‌پردازد که «چه خدمات حمایتی ویژه‌ای می‌توانید دریافت کنید». درحال حاضر عناوین این سامانه‌ها در بین پرشمارترین عناوین جستجوی گوگل ایرانیان قرار گرفته است؛ همین جستجوها نشان می‌دهد مردم تا چه اندازه به این حمایت‌ها نیازمندند و در صورت شکست این راهبرد تا چه حد تحت تاثیر آن قرار خواهند گرفت. تاثیراتی که نتیجه آن همین امروز در خیابان‌های شهرهای مختلف قابل ملاحظه است. مردم با افزایش فشار معیشتی دست به اعتراض‌هایی خواهند زد که سیستم امنیتی کشور را با چالش روبه رو می کند.

رویداد۲۴ در این گزارش تفاوت‌های سه سامانه حمایتی دولت را قید کرده و چالش‌های آن را مورد بررسی قرار داده است؛

سامانه حمایت؛ شناسنامه اقتصادی خانوار‌ها

سامانه حمایت را می‌توان ویترین وضعیت اقتصادی هر خانوار نزد دولت دانست. این سامانه با تجمیع داده‌های مختلف، تصویری از سطح رفاه خانوار ارائه می‌دهد؛ تصویری که مبنای دهک‌بندی و تصمیم‌گیری درباره پرداخت یا قطع یارانه است.

در بخش «شناسنامه اقتصادی»، کاربران می‌توانند اطلاعاتی مانند تراکنش‌های بانکی، میزان خرید با کارت بانکی، مالکیت خودرو بر اساس ارزش روز، سفر‌های خارجی ثبت‌شده و سود‌های بانکی به نام اعضای خانوار را مشاهده کنند. این شفافیت، اگرچه برای بسیاری نگران‌کننده بوده، اما امکان پیگیری و اعتراض را نیز فراهم کرده است. اگر خانواری معتقد باشد که دهک تعیین‌شده با واقعیت مالی‌اش هم‌خوانی ندارد، می‌تواند از طریق همین سامانه درخواست بازبینی ثبت کند. همچنین وضعیت تعلق یا عدم تعلق یارانه و علت قطع آن، مانند قرار گرفتن در دهک دهم، در سامانه حمایت اعلام می‌شود.

سامانه سیمین؛ حلقه اجرایی پرداخت یارانه

در حالی که سامانه حمایت به استحقاق‌سنجی می‌پردازد، سامانه سیمین نقش عملیاتی دارد. این سامانه پل ارتباطی مستقیم مردم با سازمان هدفمندسازی یارانه‌هاست و هرجا پای شماره حساب، واریز یا عدم واریز یارانه در میان باشد، نام سیمین مطرح می‌شود. تغییر یا ثبت شماره شبای سرپرست خانوار، به‌ویژه در مواقعی که حساب قبلی مسدود شده یا تغییر بانک ضرورت پیدا کرده، تنها از طریق این سامانه امکان‌پذیر است. همچنین در مواردی مانند ازدواج، طلاق یا تغییر حضانت فرزندان که ساختار خانوار تغییر می‌کند، پس از طی مراحل قانونی در پلیس +۱۰، ثبت نهایی اطلاعات و حساب بانکی جدید در سامانه سیمین انجام می‌شود. اگر خانواری در دهک یارانه‌بگیر قرار داشته باشد، اما مبلغی به حسابش واریز نشده باشد، مرجع پیگیری این موضوع سامانه سیمین است، نه سامانه حمایت.

سامانه رفاهی؛ تمرکز بر خدمات اجتماعی و اقشار هدف

سامانه رفاهی بیش از آن‌که یک سامانه عمومی برای همه مردم باشد، بستری برای ارائه خدمات حمایتی خاص است. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این سامانه، ثبت‌نام و بررسی صلاحیت کارگران ساختمانی برای برخورداری از بیمه تأمین اجتماعی است؛ موضوعی که سال‌ها مطالبه این قشر بوده است. علاوه بر آن، طرح‌های تشویقی و حمایتی مانند کالابرگ الکترونیکی در بخش‌هایی که نیاز به مشاهده اعتبار یا ثبت‌نام دارند، یا طرح‌های تغذیه‌ای ویژه مادران باردار و کودکان خردسال، از طریق زیرسامانه‌های رفاهی مدیریت می‌شود. اطلاع‌رسانی و اجرای تسهیلاتی مانند وام‌های ضروری برای بازنشستگان و اقشار آسیب‌پذیر نیز معمولاً در این بستر انجام می‌گیرد.

در یک نگاه مقایسه‌ای، سامانه حمایت با مدیریت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی وظیفه تعیین دهک و رسیدگی به اعتراض‌های یارانه بگیران را بر عهده دارد، سامانه سیمین زیر نظر سازمان هدفمندسازی یارانه‌ها مسئول ثبت حساب و عملیات پرداخت است و سامانه رفاهی با تمرکز بر خدمات اجتماعی، نقش مکمل حمایتی را ایفا می‌کند. شناخت دقیق این تفاوت‌ها می‌تواند مسیر پیگیری مطالبات رفاهی شهروندان را کوتاه‌تر و شفاف‌تر کند.

دولت به داد سفره مردم می‌رسد؟

اگر بخواهیم با نگاهی واقع‌بینانه به سیاست‌های حمایتی دولت در روز‌های اخیر نگاه کنیم، یک تناقض جدی خودنمایی می‌کند؛ تناقضی میان «پیش‌بینی بحران» و «مقیاس پاسخ». دولت به‌خوبی می‌دانست که ترکیب تحریم‌های فزاینده، تهدید جنگ و تصمیم پرهزینه حذف ارز ترجیحی، به موج تازه‌ای از تورم دامن خواهد زد؛ تورمی که مستقیماً سفره خانوار‌ها را هدف می‌گیرد. طراحی و راه‌اندازی سامانه‌هایی مانند «حمایت»، «سیمین» و «سامانه رفاهی» خود گواهی روشن بر این آگاهی است؛ دولت از قبل می‌دانست که فشار معیشتی در راه است و تلاش کرد با ایجاد سازوکار‌های شناسایی و توزیع کمک، برای آن آماده شود.

اما مسئله اصلی اینجاست که پیش‌بینی بحران، الزاماً به معنای مدیریت مؤثر آن نیست. آنچه امروز تحت عنوان «حمایت معیشتی» به مردم پرداخت می‌شود، در بهترین حالت مُسکّنی کوتاه‌مدت است که فاصله معناداری با واقعیت‌های اقتصادی جامعه دارد. در شرایطی که نرخ تورم ماهانه و نقطه‌به‌نقطه در ماه‌های گذشته به بیش از ۴۰ درصد رسیده، ارقام ناچیزی که به‌صورت یارانه نقدی یا کالابرگ به خانوار‌ها داده می‌شود، عملاً توان جبران حتی بخشی از افزایش هزینه‌های خوراک، مسکن و درمان را ندارد. این حمایت‌ها پیش از آنکه قدرت ترمیم داشته باشند، به سرعت در گرداب گرانی حل می‌شوند.

از این گذشته، این سامانه‌ها حتی با نقد فنی نیز مواجه‌اند. وبسایت سامانه‌های معرفی شده در ساعات مختلف روز قابل دسترسی نیست و شهروند ایرانی قادر نیست از آنها برای تغییر وضعیت یا وارد کردن داده های جدید که میتواند به دریافت یارانه نقدی منجر شود، استفاده کند.

پاسخ خود از منظر سیاستگذاری

از منظر سیاست‌گذاری، اشکال فقط در «کم بودن مبلغ» نیست، بلکه در نوع نگاه به مسئله معیشت است. دولت با طراحی سامانه‌ها بیشتر بر شناسایی دهک‌ها، پالایش داده‌ها و کنترل پرداخت‌ها تمرکز کرده تا بر افزایش واقعی قدرت خرید. نتیجه این رویکرد آن شده که بخش قابل توجهی از انرژی مردم صرف اثبات «نیازمند بودن» خود در سامانه‌ها می‌شود، در حالی که اصل مشکل، کوچک شدن مداوم سفره‌هاست؛ مشکلی که با چند صد هزار تومان یارانه حل نمی‌شود.

حذف ارز ترجیحی، که قرار بود به اصلاح ساختار اقتصادی و جلوگیری از رانت منجر شود، بدون ایجاد سپر‌های حمایتی مؤثر اجرا شد. پیامد آن، جهش قیمت کالا‌های اساسی و انتقال مستقیم بار تورم به مصرف‌کننده نهایی بود. در چنین شرایطی، حمایت معیشتی باید متناسب با شدت شوک اقتصادی طراحی می‌شد، نه به‌عنوان یک پرداخت حداقلی برای کاهش تبعات اجتماعی تصمیمات کلان. وقتی هزینه سبد معیشت خانوار طی یک سال چندین برابر رشد می‌کند، انتظار اینکه یارانه‌های فعلی بتوانند نقش نجات‌بخش داشته باشند، بیشتر به شوخی تلخ شبیه است تا سیاست اجتماعی.

مدیریت نرم افزاری یا درمان ریشه‌ای؟

از سوی دیگر، تمرکز بیش از حد بر سامانه‌ها این خطر را به همراه داشته که دولت تصور کند «مدیریت نرم‌افزاری» جایگزین «درمان ریشه‌ای» شده است. شفافیت اطلاعاتی و هدفمندی پرداخت‌ها ضروری است، اما کافی نیست. بدون کنترل تورم، ثبات در سیاست خارجی، کاهش اثر تحریم‌ها و بازسازی اعتماد عمومی، هیچ سامانه‌ای، هرچقدر هم دقیق نمی‌تواند فشار معیشتی را از دوش مردم بردارد.